Metaphorical Thinking : تفکر استعاری

در ديگر دنياها بگرديد، بنگريد، بشنويد و بپرسيد. سپس به دنياي خود باز گرديد و از مفهوم هاي تازه، راهي نو براي انجام كارهايتان بسازيد. چارلز هندی

77. استعاره و پردازش استعاره ای
ساعت ٦:٥٦ ‎ب.ظ روز ٢۱ امرداد ۱۳۸٧ 

  

استعاره و پردازش استعاره ای

دکتر حبیب الله قاسم زاده

خلاصه ای از سخنرانی ایراد شده در بیمارستان روزبه (28/ 1/ 1386)

 

1. استعاره معمولاً به بیانی اطلاق می شود که در آن یک حوزه معنایی یا مفهومی از طریق حوزه معنایی یا مفهومی دیگر درک و تجربه می شود. استعاره ها (که زمانی به عنوان زینت سخن و جزئی از فن سخنوری تلقی می شدند) امروزه جایگاه خاصی در روان شناسی تفکر و شناخت و علوم شناختی پیدا کرده اند. نظر اکثر محققان بر آن است که در پردازش استعاره ای بازنمایی ویژه ای از جهان خارج در ذهن ایجاد می شود و در طی این فرایند به جنبه هایی از پدیده ها و روابط توجه می شود که در پردازش کلامی معمولی چندان مورد توجه قرار نمی گیرند.

2. استعاره ها بر حسب ضرورت و نیاز بشر به درک و بازنمایی پدیده های ناآشنا با تکیه بر ساخت واره ها و اطلاعات قبلی شکل می گیرند و نقشی به سزا در جولان های فکری و تخیل ایفا می کنند. دانشمندان سازوکار اصلی آنها را بر اساس درک شباهت ها و مناسبات و نیز تفکر قیاسی- تمثیلی توضیح می دهند. بسیاری از طبقه بندی ها و استنباط های ما بر حسب استعاره ها صورت می گیرند و بسیاری از مفاهیم (به خصوص مفاهیم انتزاعی) از طریق انطباق استعاره ای اطلاعات و انتقال دانسته ها از زمینه ای به زمینه ی دیگر سازمان بندی پیدا می کنند.

3. شکل ساده ی استعاره را می توان ساخت یا کلامی ترکیبی دانست که در آن خصوصیت یا خصوصیت هایی از یک پدیده یا فرایند (نسبتاً آشنا، قابل دسترس و قابل تصور) به پدیده یا فرایند دیگر (اغلب ناآشنا و دشوار از لحاظ قابلیت تصور و دسترسی) نسبت داده می شود. «الف ب است.» در نتیجه ی این ارتباط، امتدادی در معنای حوزه اول (الف) پدید می آید، به نحوی که قسمتی از گستره حوزه دوم (ب) را دربر می گیرد و در نتیجه مفهوم جدیدی از آن در ذهن خلق می شود. وقتی در تمهیدات عین القضات همدانی می خوانیم «عشق آتش است...» به قدرت سوزانندگی و تحول عشق پی می بریم. اما اگر عشق را به دریا ارتباط دهیم، به جنبه بی کرانی، گستردگی، ژرفایی و در عین حال تلاطم، جنبندگی و تکاپوی عشق ره می سپریم. و یا وقتی می گوییم «وقت طلاست» در واقع گسترشی در مفهوم وقت ایجاد کرده ایم و به جنبه ی ارزشمندی، اهمیت، دیریابی و معیارآفرینی آن اشاره می کنیم.

4. عده ای از نوروپسیکولوژیست ها پردازش استعاره ای را پلی بین پردازش نیمکره راست و چپ در مغز می دانند که در طی آن خصوصیت های زنجیره ای با خصوصیت تصویر آفرینی زبان و شناخت درهم می آمیزند و کلیت یکپارچه، قابل درک، قابل انتقال و قابل تعمیمی را پدید می آورند. توجه به بیان استعاره ای مخصوصاً از این نظر اهمیت دارد که تبیین جدیدی از کارکرد مغز در برخورد با جهان پیرامون در اختیار ما قرار می دهد.

5. ماهیت استعاره به گونه ای است که بازنمایی جدیدی فراهم می آورد. این بازنمایی جدید بر اثر تکرار و تداوم به شکل یک مدل فرهنگی و اجتماعی در می آید و بدین ترتیب در زندگی روزمره و حتی در نظام های علمی و کاربردی ملاک قضاوت و ارزش گذاری قرار می گیرد. برخی از سویمندی ها در شیوه تجزیه و تحلیل مسائل ناشی از زندگی و تفکر، خود، حاصل مقاومت استعاره ها در برابر تغییر است.

 

منبع: نشریه داخلی و بولتن خبری «مرکز مطالعات علمی شناخت، رفتار و فرهنگ»

 شماره 5، بهار 86، ص 23- 24